Selim \u00c7akmakl\u0131
Rutgers\u00a0\u00dcniversitesi\u00a0Camden\u00a0Kamp\u00fcs\u00fc \u0130ktisat B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00dcyesi<\/p>\n\n\n\n
Baz\u0131 d\u00f6nemlerde durgunluk, ekonomik k\u00fc\u00e7\u00fclme ve kriz ya\u015fansa dahi kapitalist ekonomiler b\u00fcy\u00fcmeye meyillidir. B\u00fcy\u00fcyen bir ekonomide bireysel sermayedarlar rekabet etmek, bir ba\u015fka deyi\u015fle hayatta kalabilmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli stratejiler geli\u015ftirmek ve daha fazla sermaye biriktirmek zorundad\u0131r. Her sermayedar daha fazla \u00fcr\u00fcn satmak, yeni \u00fcr\u00fcn ve teknolojiler geli\u015ftirmek, yeni pazarlara a\u00e7\u0131lmak, piyasa pay\u0131n\u0131 geni\u015fletmek ve emek maliyetlerini azaltmak bask\u0131s\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. Kuskusuz, tatmini imk\u00e2ns\u0131z birikim a\u00e7l\u0131\u011f\u0131yla hareket eden sermayedarlar\u0131n imdad\u0131na ko\u015fan ve uygulad\u0131\u011f\u0131 iktisat politikalar\u0131yla sermaye birikimindeki t\u0131kan\u0131klar\u0131 a\u00e7an kurumlarda kapitalist sistemin vazge\u00e7ilmez unsurlar\u0131d\u0131r. Devletler gerek merkez bankalar\u0131n\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 para politikas\u0131yla gerek h\u00fck\u00fcmetlerin uygulad\u0131\u011f\u0131 maliye politikalar\u0131yla sermayedar\u0131n ihtiya\u00e7 duydu\u011fu sermaye birikim ortam\u0131n\u0131n yarat\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olurlar. Ancak, sermaye birikimi kesintisiz ve p\u00fcr\u00fczs\u00fcz bir s\u00fcre\u00e7 de\u011fildir, aksine kesintili ve \u00e7alkant\u0131l\u0131 bir s\u00fcre\u00e7tir. Bu s\u00fcrecin en \u00f6nemli belirleyeni kar oranlar\u0131nda ya\u015fanan dalgalanmalard\u0131r. Kar oranlar\u0131 sistemin limitlerini belirler ve sistem limitlerine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda belirli sorunlar belirmeye ba\u015flar. Bu sorunlardan biri enflasyondur. Enflasyon sistemdeki baz\u0131 t\u0131kan\u0131kl\u0131klar\u0131 a\u015fman\u0131n arac\u0131na da d\u00f6n\u00fc\u015febilir. <\/p>\n\n\n\n
Bu yaz\u0131daki amac\u0131m\u0131z enflasyona ili\u015fkin teorik a\u00e7\u0131klamalar\u0131 en basit bi\u00e7imiyle \u00f6zetlemek, bu teorilerin ne anlama geldi\u011fini tart\u0131\u015fmak ve bu teorilere dayanarak form\u00fcle edilen politikalar\u0131 ele\u015ftirel bi\u00e7imde g\u00f6zden ge\u00e7irmek. Bunu yaparken d\u00fcnyada ve T\u00fcrkiye ekonomisindeki enflasyonist geli\u015fmelere ve bu geli\u015fmelerin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 da incelemek amac\u0131nday\u0131z. <\/p>\n\n\n\n
Enflasyon fiyatlar genel d\u00fczeyindeki s\u00fcrekli art\u0131\u015f demektir. Mal ve hizmetlerin fiyat\u0131n\u0131n genel olarak s\u00fcrekli y\u00fckseldi\u011fi d\u00f6nemler enflasyonist d\u00f6nemlerdir. Tersi bir durum ise deflasyon, yani fiyatlar genel d\u00fczeyinde ya\u015fanan bir d\u00fc\u015fme demektir. <\/p>\n\n\n\n
Ortodoks iktisat yaz\u0131n\u0131nda enflasyona dair iki temel yakla\u015f\u0131ms\u00f6z konusudur. Bunlardan birincisi talep enflasyonudur. Bu yakla\u015f\u0131ma g\u00f6re piyasada \u00e7ok fazla para vard\u0131r ve s\u00f6z konusu a\u015f\u0131r\u0131 para s\u0131n\u0131rl\u0131 miktardaki mal ve hizmeti sat\u0131n almaya y\u00f6neldi\u011finde fiyatlar y\u00fckselecektir. Bir ba\u015fka anlat\u0131mla, ekonomideki toplam talep toplam arzdan fazlad\u0131r ve bu talep fazlal\u0131\u011f\u0131 fiyatlar\u0131n artmas\u0131n\u0131n nedenidir. \u0130kinci yakla\u015f\u0131m ise maliyet enflasyonudur. Bu yakla\u015f\u0131ma g\u00f6re enflasyonun nedeni \u00fcretim maliyetlerindeki art\u0131\u015ft\u0131r. K\u00f6t\u00fc hava ko\u015fullar\u0131, petrol ve di\u011fer enerji fiyatlar\u0131ndaki ani art\u0131\u015flar, kovid-19 pandemisis\u00fcrecindeki k\u00fcresel meta zincirlerindeki aksamalar ve \u00fccretlerdeki beklenmedik art\u0131\u015flar\u0131n maliyet enflasyonuna yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. <\/p>\n\n\n\n
Ortodoks yakla\u015f\u0131m\u0131n enflasyon tan\u0131mlama y\u00f6ntemi anti-enflasyonist politikalara dair ip u\u00e7lar\u0131n\u0131 i\u00e7erisinde bar\u0131nd\u0131r\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, enflasyonun talep iti\u015fli oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyorsa, akla en yatk\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm k\u0131sa d\u00f6nemde talebin dizginlenmesi ve uzun d\u00f6nemde arz\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 olacakt\u0131r. Peki bu \u00e7\u00f6z\u00fcm nas\u0131l hayata ge\u00e7irilecektir? Merkez bankas\u0131 talebi daraltmak i\u00e7in politika faiz oran\u0131n\u0131 artt\u0131racakt\u0131r. Faiz art\u0131\u015f\u0131 t\u00fcketim harcamalar\u0131n\u0131 ve yat\u0131r\u0131mlar\u0131 azaltacak ve b\u00f6ylece ekonominin so\u011fumas\u0131 (yava\u015flamas\u0131) sa\u011flanacakt\u0131r. Bu yolla \u00f6nce enflasyon beklentileri daha sonra da enflasyonun kendisi dizginlenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. 24 A\u011fustos 2023\u2019te T\u00fcrkiye Cumhuriyet Merkez Bankas\u0131 (TCMB) faiz oranlar\u0131n\u0131 y\u00fckseltirken benzer gerek\u00e7elere ba\u015fvurdu; \u201cPara Politikas\u0131 Kurulu (Kurul) politika faizi olan bir hafta vadeli repo ihale faiz oran\u0131n\u0131n y\u00fczde 17,5<\/em>\u2019<\/em>ten y\u00fczde 25 d\u00fczeyine y\u00fckseltilmesine karar vermi\u015ftir\u2026 Politika faizi, enflasyonun ana e\u011filimini geriletecek ve enflasyonu orta vadede y\u00fczde 5 hedefine ula\u015ft\u0131racak parasal ve finansal ko\u015fullar\u0131 sa\u011flayacak \u015fekilde belirlenecektir<\/em>.<\/em>\u201dFaizleri artt\u0131rarak enflasyonla m\u00fccadele politikas\u0131n\u0131n, g\u00fcncel tabirle rasyonel politikalar uygulaman\u0131n yan etkisi artan i\u015fsizlik oran\u0131 olacakt\u0131r. Bu i\u015fte bir terslik olsa gerek! <\/p>\n\n\n\n Enflasyondan en fazla zarar g\u00f6ren kesim i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131d\u0131r; enflasyon d\u00f6nemlerinin en b\u00fcy\u00fck kaybedeni i\u015f\u00e7ilerdir. Peki enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmenin de maliyetine katlanmak zorunda kalacak kesim neden i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 olmak zorunda? \u00c7\u00fcnk\u00fc enflasyon yaratan politikalar gibi enflasyonu azaltmak i\u00e7in tasarlanan politikalar da g\u00fcc\u00fc elinde bulunduranlar\u0131n yani kapitalist sistemin sahiplerinin (kapitalistlerin) \u00e7\u0131kar\u0131na g\u00f6re dizayn edilir. Ancak, Ortodoks iktisat\u00e7\u0131lar TV programlar\u0131nda, sosyal medyada ve gazetelerde \u201crasyonel politikalar\u201d diyerek i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 aleyhine sermayedarlar lehine uygulanan politikalara bilimsel bir k\u0131l\u0131f uydurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. <\/p>\n\n\n\n Yak\u0131n tarihte uygulanan baz\u0131 iktisat politikalar\u0131n\u0131 hat\u0131rlayal\u0131m. 2019 y\u0131l\u0131n\u0131n son aylar\u0131nda \u00c7in\u2019de yay\u0131lmaya ba\u015flayan kovid-19 vir\u00fcs\u00fc k\u0131sa zamanda t\u00fcm d\u00fcnyaya iktisadi faaliyetlerin durmas\u0131na yol a\u00e7an bir pandemiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc ve yava\u015flamakta olan ekonomilerin krize s\u00fcr\u00fcklenmesine neden oldu. Milyonlarca \u00e7al\u0131\u015fan belirsiz bir s\u00fcre i\u00e7in eve g\u00f6nderildi. Bu yaz\u0131n\u0131n kapsam\u0131na s\u0131\u011fmaz ama \u015funu hemen not edelim: \u201cAsli (essential) i\u015f\u00e7iler\u201d yani hastane \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131, g\u0131da sekt\u00f6r\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fanlar ile da\u011f\u0131t\u0131m sekt\u00f6r\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fanlar yeterli tedbir al\u0131nmadan \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ettirildi ki eve g\u00f6nderilen kitleler temel t\u00fcketim ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilsin ve toplumsal istikrar bozulmas\u0131n. \u00dcretimin bir\u00e7ok alanda aniden durmas\u0131, Ortodoks iktisat terminolojisiyle s\u00f6ylersek, tam bir arz soku yaratt\u0131; yani Gayr\u0131 Safi Yurti\u00e7i Has\u0131la (GSYIH), yani \u00fclkelerdeki toplam \u00fcretim, aniden azald\u0131. Krize tepki olarak ba\u015fta ABD merkez bankas\u0131 FED (Federal Reserve) olmak \u00fczere pek \u00e7ok merkez bankas\u0131 ve tabii TCMB de faiz indirimine gitti. B\u00f6ylece \u015firketlere ucuz parayla bor\u00e7lanma ve bor\u00e7land\u0131klar\u0131 paralar\u0131 hisse senedi piyasalar\u0131nda y\u00fcksek kazanca \u00e7evirme \u015fans\u0131 verildi. <\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin Borsa \u0130stanbul 100 endeksi 1 Ocak 2021\u2019de 1521 iken 1 Eyl\u00fcl 2023\u2019te endeks 8141\u2019e y\u00fckseldi. Benzer \u015fekilde ABD DJIA endeksi krizle birlikte ciddi bi\u00e7imde geriledi ve 20 Mart 2020\u2019de 19123\u2019e kadar indi. Ancak, ABD merkez bankas\u0131 FED\u2019in piyasaya \u00e7ok y\u00fcksek miktarda para \u015f\u0131r\u0131nga etmesiyle endeks y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7ti ve 31 Aral\u0131k 2021\u2019de 36338\u2019e de\u011ferine ula\u015ft\u0131. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, merkez bankalar\u0131n\u0131n kriz sonras\u0131nda para arz\u0131n\u0131 artt\u0131rmas\u0131 ve bu paran\u0131n hisse senedi piyasas\u0131na akmas\u0131 (bu piyasalardaki varl\u0131klar\u0131n y\u00fczde 90\u2019n\u0131n\u0131 elinde bulunduran) kapitalistlerin servetinin daha da artmas\u0131na, bunun sonucunda da toplumdaki e\u015fitsizliklerin daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir seviyeye ula\u015fmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Ortada irrasyonel ya da hatal\u0131 bir politika uygulamas\u0131 yoktu, uygulanan politikalar sermayenin pandemi d\u00f6nemindeki ihtiya\u00e7lar\u0131na cevap veren bir politikalar demetiydi. Nas\u0131l ki o zaman bu politikalar kapitalist s\u0131n\u0131f\u0131n i\u015fine geliyordu ise \u015fimdi de tersi politikalar kapitalist s\u0131n\u0131f\u0131n sermaye birikimine servet transferi \u00fczerinden hizmet ediyor demektir.<\/p>\n\n\n\n Ortodoks iktisad\u0131n enflasyona dair ikinci yakla\u015f\u0131m\u0131 maliyet enflasyonudur. Maliyet iti\u015fli enflasyonun ana nedeni \u00fcretimde kullan\u0131lan girdilerin fiyatlar\u0131nda ya\u015fanan art\u0131\u015ft\u0131r. Maliyet enflasyonu T\u00fcrkiye gibi ithal girdi ve hammaddeye ba\u011fl\u0131 ekonomilerde d\u00f6viz kurundaki dalgalanmalarla da yak\u0131nda ili\u015fkilidir. T\u00fcrkiye\u2019de d\u00f6viz kurundan enflasyona ge\u00e7i\u015fkenlik\u00e7ok y\u00fcksektir. D\u00f6viz kurunun y\u00fckselmesi, yani TL\u2019nin de\u011fer kaybetmesi ithalat girdilerin maliyetini y\u00fckseltir. Bu durumda firmalar\u0131n iki se\u00e7ene\u011fi vard\u0131r; birincisi maliyet art\u0131\u015f\u0131n\u0131 sineye \u00e7ekmek, yani kar\u0131n\u0131 azaltarak fiyatlar\u0131 sabit tutmak. Ancak bu se\u00e7enek firmalar\u0131n do\u011fas\u0131yla \u00e7eli\u015fir. Maliyeti sineye \u00e7eken firma daha az karla \u00e7al\u0131\u015fmak durumunda kalabilir. Dolay\u0131s\u0131yla, firmalar ikinci se\u00e7enek olarak, d\u00f6viz kurundan kaynakl\u0131 maliyeti fiyatlara yans\u0131tabilirler. Ancak bu se\u00e7enek de san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi kal\u0131c\u0131 bir \u00e7\u00f6z\u00fcm yaratmaz. Nedeni hem yurti\u00e7i hem ihracat pazarlar\u0131ndaki ac\u0131mas\u0131z rekabettir. Fiyatlardaki art\u0131\u015f firman\u0131n rekabet g\u00fcc\u00fcne zarar verir. Bu durumda \u00fccretlerin enflasyonun alt\u0131nda belirlenmesi, yani enflasyonun y\u00fck\u00fcn\u00fcn i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00fczerine y\u0131k\u0131lmas\u0131 yoluna gidilir. \u00d6rne\u011fin, uluslararas\u0131 piyasalarda y\u0131llard\u0131r ucuz emek maliyetleri \u00fczerinden rekabet eden ihracat\u00e7\u0131lar, asgari \u00fccretin 300-400 dolar aral\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u015fmamas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6sterdi. B\u00f6ylece emek maliyetleri kontrol alt\u0131na al\u0131nd\u0131 ama d\u00f6viz kurundaki art\u0131\u015fa ba\u011fl\u0131 olarak fiyatlardaki genel art\u0131\u015flar asgari \u00fccretlinin al\u0131m g\u00fcc\u00fcn\u00fc h\u0131zl\u0131ca eritmeye ba\u015flad\u0131. K\u0131saca, enflasyon sermaye birikim dinamiklerinin t\u0131kand\u0131\u011f\u0131 her d\u00f6nemde sermayedar\u0131n imdad\u0131na ko\u015far; sermayedar\u0131n mallar\u0131n\u0131n fiyat\u0131 artar ama i\u015f\u00e7inin eline gecen paran\u0131n al\u0131m g\u00fcc\u00fc (reel \u00fccreti) erir. <\/p>\n\n\n\n Ortodoks iktisat yakla\u015f\u0131m\u0131 enflasyonu bir politika hatas\u0131n\u0131n (a\u015f\u0131r\u0131 para basma veya se\u00e7im s\u00fcrecinde a\u015f\u0131r\u0131 kamu harcamas\u0131 yapma gibi) veya bir d\u0131\u015fsal \u015fokun (kovid-19 pandemisi veya Ukrayna-Rusya sava\u015f\u0131 gibi d\u0131\u015fsal \u015foklar) sonucu olarak ele almakta; ancak s\u00f6z konusu politika hatalar\u0131n\u0131n veya d\u0131\u015fsal \u015foklar\u0131n ard\u0131nda gizlenen s\u0131n\u0131fsal \u00e7\u0131karlara odaklanmamaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla Ortodoks iktisat\u00e7\u0131lar\u0131n tedrisat\u0131ndan ge\u00e7en kitleler ne enflasyonist politikalar\u0131n ne de enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in uygulanan politikalar\u0131n sermayenin ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda form\u00fcle edilip uyguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve enflasyonun geliri i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131ndan sermayedar s\u0131n\u0131f\u0131na aktaran bir ara\u00e7 oldu\u011funu kavram\u0131\u015f oluyor. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Selim \u00c7akmakl\u0131Rutgers\u00a0\u00dcniversitesi\u00a0Camden\u00a0Kamp\u00fcs\u00fc \u0130ktisat B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00dcyesi Baz\u0131 d\u00f6nemlerde durgunluk, ekonomik k\u00fc\u00e7\u00fclme ve kriz ya\u015fansa dahi kapitalist ekonomiler b\u00fcy\u00fcmeye meyillidir. B\u00fcy\u00fcyen bir ekonomide bireysel sermayedarlar rekabet etmek, bir ba\u015fka deyi\u015fle hayatta kalabilmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli stratejiler geli\u015ftirmek ve daha fazla sermaye biriktirmek zorundad\u0131r. Her sermayedar daha fazla \u00fcr\u00fcn satmak, yeni \u00fcr\u00fcn ve teknolojiler geli\u015ftirmek, yeni pazarlara a\u00e7\u0131lmak, piyasa […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":334,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"tdm_status":"","tdm_grid_status":"","footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"post-333","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-guncel"},"yoast_head":"\n