Heval Bozbay
Tanrı Nuh’a, “İnsanlığa son vereceğim” dedi, “Çünkü onlar yüzünden yeryüzü zorbalıkla doldu. Onlarla birlikte yeryüzünü de yok edeceğim.” (Tekvin 6:13)
“Fakat biz Nûh’u ve gemide bulunanları kurtardık. O gemiyi de, o hâdiseyi de arkadan gelecek bütün insanlar için bir ibret kıldık.” (Ankebût Sûresi: 15. Ayet)
İsimlerin Arkeolojisi serisi kapsamında daha önce Âdem ve Havva isimlerinin tarihsel/kültürel yolculuğunu ele almıştık. Bu yazıda ise insanlığın Âdem’den sonraki ikinci atası kabul edilen Nuh’un ve isminin serencamına bakalım.
Nuh’un Hikayesi
Yeryüzünde biraz vakit geçirip de Nuh’un hikâyesini duymayan/bilmeyen yoktur ama özet geçersek: Tanrı yarattığı insanların kötülük ve zorbalıklarından artık illallah ederek onları bir tufanla yok etmeye karar verir. Bu sırada aralarından imanlı ve dürüst biri olan Nuh’u seçerek ona bir gemi yapmasını ve bu gemiye eşi ve çocukları, onların eşleri ve her hayvandan birer çift almasını emreder. Nuh’un gemiyi tamamlamasının ardından dünyayı sular altında bırakan bir tufan meydana gelir. Tüm insanlık ve hayvanat (herhalde bitkiler de) yok olduktan sonra Tanrı Nuh’u hatırlayarak tufanı dindirir. Gemi bir dağa oturduktan ve sular çekildikten sonra Nuh ve beraberindekiler gemiden çıkar. Tanrı bu olayın hatırasına Nuh ile çeşitli hükümler içeren bir anlaşma yapar, bu anlaşmanın simgesi olarak da gökkuşağını yaratır. Nuh dokuz yüz elli yıl yaşadıktan sonra ölür. Nuh’un üç oğlu Sam, Ham ve Yafet’in çocukları ile insanlar yeniden dünyaya yayılır. Dolayısıyla, yeryüzüne yayılan bütün insanlar Nuh’un soyundan gelmedir.
Tevrat’ta geçen bu hikâye, ufak tefek farklılıklarla Kur’an’da da çeşitli vesilelerle aktarılır ve Nuh, beş büyük peygamberden biri olarak kabul edilir (diğerleri İbrahim, Musa, İsa ve Muhammed). Kur’an’da ona ayrı bir sûre (Nuh Sûresi) dahi ayrılmıştır.
Tufan Hikâyesi
19. yüzyılda Antik Mezopotamya’nın Sümer, Asur, Babil ve diğer uygarlıklarının çiviyazılı belgeleri çözülünce, araştırmacılar bir sürprizle karşılaşır. Bu ilahi hikâye, Antik Mezopotamya dillerindeki en popüler destanlardan biri olan Gılgamış’tan alınmıştır. Destanın baş kahramanı olan Kral Gılgamış, ölümsüzlüğün sırrını öğrenmek için Utnapiştim adlı bir ihtiyarı arayıp bulur. Utnapiştim ona, başından geçenleri anlatır ki İbrahimi dinlerde Nuh Tufanı olarak bilinen hikâyenin hemen hemen aynısıdır. Akad, Asur, Babil, Hitit uygarlıklarında çeşitli isim değişiklikleriyle yeniden yazıya geçirilen bu destan, Yahudi din bilginleri tarafından da kopyalanarak Tevrat’a alınmıştır. Böylece İbrahimi dinlerde aktarılan birçok başka hikâye gibi, tufan hikâyesinin de Tevrat’tan çok daha eskiye gittiği anlaşılır.
Zamanla Tufan hikâyesinin yalnızca Antik Mezopotamya uygarlıklarına özgü bir hikâye olmadığı, dünyanın dört bir yanındaki, birbirinden habersiz birçok kültürde çeşitli versiyonlarıyla var olduğu anlaşılır. Bu denli yaygın olan Tufan olayının nerede, ne zaman, nasıl gerçekleştiği bugün birçok araştırma ve tartışmanın konusu. Nuh’un Gemisi’nin nerede karaya çıktığı da aynı şekilde. Ama bizim işimiz Nuh’un ismiyle, ona geçelim.
Nuh’un İsmi
Nuh (İbranice Nôah) isminin anlamı Tevrat’ta şu şekilde aktarılır: “Lemek 182 yaşındayken bir oğlu oldu. ‘RAB’bin lanetlediği bu toprak yüzünden çektiğimiz eziyeti, harcadığımız emeği bu çocuk hafifletip bizi rahatlatacak’ diyerek çocuğa Nuh adını verdi.” (Tekvin 5:28-30). Buna göre Nuh rahatlık, huzur, sükûnet anlamına gelir.
Noah ismi Hristiyan dünyada kişi adı olarak tarihin büyük bölümünde neredeyse kullanılmaz. Katolik gelenekte azizlerin isimleri tercih edildiği için, Eski Ahit isimleri, özellikle peygamber isimleri, günlük kullanım için çok ağır sayılır. 16. yüzyıldaki Reform hareketiyle Protestanlar aziz kültünü reddederken Eski Ahit’e yönelir; Adam, Isaac, Noah, Elijah gibi isimler Protestan ailelerde dolaşıma girer. 17. yüzyılda göçmenler bu isimleri Yeni Dünya’ya taşır. Noah, 18-19. yüzyıl Amerika’sında görece yaygın olsa da hiçbir zaman bugünkü popülerliğine ulaşmamıştır. Webster sözlüğünün babası olan Noah Webster (1758-1843), tarihte bu ismi taşıyan en ünlü kişidir.
İsmin modern patlaması 1990’lardan itibaren başlar. Çeşitli dizi ve filmlerde Noah isimli aktör ve karakterlerin aracılığıyla Noah ismi yükselişe geçer. ABD’de 2013-2016 arasında birinci, 2017-2023 arasında ise ikinci en çok tercih edilen erkek ismi olur.[1]
İbranicesiyle Noah, Arapçasıyla Nuh, Slavcasıyla Noy/Noj ve Latincesiyle Noe, bu dört ana biçimiyle günümüzde dünyanın en yaygın isimlerinden bir tanesi. 2013’te Avustralya’da üçüncü;[2] İngiltere’de 2022 ve 2023’te ilk ikide;[3] 2025 itibarıyla birçok Batılı ülkede ilk sıralarda. Bu kadar geniş bir coğrafyada aynı anda birinci sıraya yerleşmiş başka bir isim bulmak güç.
Türkçede ise Nuh, Nuhbey, Nuhcan, Nuhmehmet, Nuhnaci gibi versiyonlarıyla bu ismi taşıyan 23.625 erkek, 35 kadın var ve en sık kullanılan erkek isimleri arasında 422. sırada. 1970-80 arası pik yapmış, 2000’den sonra ise %50 azalmış.[4] Batı’da her geçen yıl daha fazla Noah doğarken, Türkçede Nuh giderek azalıyor: aynı ismin iki uçtaki farklı kaderi.
[1] https://www.behindthename.com/name/noah-1
[2]https://web.archive.org/web/20140110091657/http://parenting.kidspot.com.au/australias-100-most-popular-baby-names/#.Us-69ezP32e
[3]https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/livebirths/bulletins/babynamesenglandandwales/2023
